अब लगानीकर्ताले बिहान किनेको सेयर दिउँसै बेचेर नाफा कमाउन सक्ने छन्। त्यस्तै, बिहान सेयर बेचेर त्यही दिन फेरि किन्ने सुविधा पनि प्रस्ताव गरिएको छ।
यसरी सेयर कारोबार गर्दा लगानीकर्ताले बजार बन्द हुनुअघि आफ्नो कारोबार टुंग्याउनुपर्नेछ।
आफैले कारोबार बन्द नगरे ब्रोकरको प्रणालीबाट स्वतः बन्द गरिनेछ। त्यस क्रममा भएको नाफा वा नोक्सानी लगानीकर्ता स्वयंले बेहोर्नुपर्नेछ।
नेपाल धितोपत्र बोर्डले बिहीबार सार्वजनिक गरेको 'अन्तरदिवसीय धितोपत्र कारोबार सम्बन्धी नियमावली, २०८३' को प्रारम्भिक मस्यौदामा यस्तो व्यवस्था प्रस्ताव गरिएको हो।
यसलाई अंग्रेजीमा 'इन्ट्राडे ट्रेडिङ' भनिन्छ। यसको अर्थ एकै कारोबार दिनभित्र एउटै कम्पनीको सेयर किन्ने र बेच्ने वा बेच्ने र किन्ने प्रक्रिया पूरा गर्नु हो।
बोर्डले सेयर कारोबार बढाउने, खरिदबिक्री सहज बनाउने र मूल्य निर्धारण प्रक्रिया प्रभावकारी बनाउने उद्देश्यले यस्तो व्यवस्था ल्याउन खोजेको जनाएको छ।
हाल नेपालमा सामान्यतया लगानीकर्ताले किनेको सेयर आफ्नो डिम्याट खातामा आएपछि मात्रै बिक्री गर्न पाउँछन्। प्रस्तावित नयाँ व्यवस्थाले भने निश्चित सर्त पूरा गर्ने लगानीकर्तालाई एकै दिनभित्र सेयर खरिदबिक्री गर्ने छुट्टै सुविधा दिनेछ।
यो नियम लागू भइसकेको भने छैन। बोर्डले प्रारम्भिक मस्यौदामा सरोकारवालासँग आगामी मंसिर ४ गतेभित्र सुझाव मागेको छ।
कसरी हुन्छ एकै दिन सेयर किनबेच?
मानौं, कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य प्रतिकित्ता ५०० रूपैयाँ छ।
एक जना लगानीकर्ताले बिहान उक्त कम्पनीको १०० कित्ता सेयर किन्यो। त्यसका लागि ५० हजार रूपैयाँ बराबरको कारोबार भयो।
केही घन्टापछि त्यही सेयरको मूल्य बढेर ५२० रूपैयाँ पुग्यो।
लगानीकर्ताले दिउँसो १०० कित्ता सेयर बेच्न सके ५२ हजार रूपैयाँ प्राप्त हुन्छ। यसरी एकै दिनमा दुई हजार रूपैयाँ नाफा हुन्छ। यसबाट कारोबार शुल्क तथा लागू हुने अन्य खर्च कटाउनुपर्छ।
तर मूल्य बढ्नुको सट्टा घटेर ४८० रूपैयाँ पुग्यो भने के हुन्छ?
त्यस्तो अवस्थामा १०० कित्ता बेच्दा ४८ हजार रूपैयाँ मात्र प्राप्त हुन्छ। अर्थात्, दुई हजार रूपैयाँ घाटा हुन्छ। शुल्क समेत जोड्दा वास्तविक नोक्सानी अझ बढी हुन्छ।
यसरी बिहान किनेको सेयर दिउँसो बेचेर नाफा वा नोक्सानी बेहोर्ने प्रक्रिया नै अन्तरदिवसीय कारोबार हो।
यसको एउटा अर्को विशेषता पनि छ।
सामान्य कारोबारमा लगानीकर्ताले पहिले सेयर किन्छन् र पछि बेच्छन्। तर अन्तरदिवसीय कारोबारमा अनुमतिप्राप्त व्यवस्थाअन्तर्गत पहिले बेचेर पछि खरिद गरी कारोबार बन्द गर्ने सम्भावना पनि हुन्छ।
उदाहरणका लागि, कुनै सेयरको मूल्य ५०० रूपैयाँ हुँदा १०० कित्ता बिक्री गरियो। पछि मूल्य घटेर ४८० रूपैयाँ पुग्दा त्यति नै सेयर किनेर कारोबार बन्द गर्न सकियो भने प्रतिकित्ता २० रूपैयाँको अन्तरबाट लाभ हुन्छ।
तर मूल्य उल्टै ५२० रूपैयाँ पुग्यो भने त्यति नै सेयर फेरि किन्न बढी रकम तिर्नुपर्ने हुँदा घाटा हुन्छ।
यस्तो सुविधा कुन सर्त र कुन धितोपत्रमा उपलब्ध गराउने भन्ने अन्तिम नियम तथा सञ्चालन व्यवस्थाले निर्धारण गर्नेछ।
सेयर किनेर नबेचे के हुन्छ?
नयाँ मस्यौदाको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण व्यवस्थामध्ये एउटा हो, कारोबार बन्द गर्ने अनिवार्यता।
अन्तरदिवसीय कारोबारमा लगानीकर्ताले किनेको सेयर त्यही दिन बेच्नुपर्ने वा पहिले बेचेको सेयर त्यही दिन किनेर कारोबारको बाँकी अवस्था समाप्त गर्नुपर्ने प्रस्ताव छ।
यसलाई प्राविधिक भाषामा 'स्क्वायर अफ' भनिन्छ।
यसलाई उदाहरणबाट बुझौं। एक जना लगानीकर्ताले बिहान ५० हजार रूपैयाँमा सेयर किन्यो। दिउँसो त्यसको मूल्य घटेर ४७ हजार रूपैयाँ पुग्यो।
भोलि मूल्य बढ्ला भनेर उसले सेयर बेच्न चाहेन।
तर प्रस्तावित नियम अनुसार सामान्य अन्तरदिवसीय कारोबारलाई यसरी भोलिसम्म खुला राख्न पाइने छैन। तोकिएको समयभित्र लगानीकर्ताले कारोबार बन्द नगरे ब्रोकरको प्रणालीले स्वतः बन्द गर्नुपर्नेछ।
त्यस्तो कारोबारमा भएको घाटा, शुल्क र अन्य दायित्व लगानीकर्ताकै हुनेछ। स्वतः कारोबार बन्द भएको जानकारी पनि लगानीकर्तालाई दिनुपर्ने प्रस्ताव छ।
मस्यौदामा बोर्डले तोकेको अवस्थामा अन्तरदिवसीय कारोबारलाई सामान्य सेयर कारोबारमा रूपान्तरण गर्न सकिने प्रावधान समेत छ। त्यसका लागि आवश्यक रकम, मार्जिन र सेयर हस्तान्तरणका सर्त पूरा गर्नुपर्नेछ। सबै कारोबारमा यस्तो सुविधा उपलब्ध हुनेछ भन्ने छैन।
पूरा पैसा नभए पनि कारोबार गर्न सकिने?
अन्तरदिवसीय कारोबारमा अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो, मार्जिन।
मार्जिन भनेको कारोबारबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिम धान्न लगानीकर्ताले राख्नुपर्ने रकम वा स्वीकृत धितो हो।
उदाहरणका लागि, कुनै लगानीकर्ताले एक लाख रूपैयाँ बराबरको अन्तरदिवसीय कारोबार गर्न चाहन्छ। नियामकले यस्तो कारोबारका लागि २५ प्रतिशत मार्जिन तोक्यो। त्यस अवस्थामा लगानीकर्ताले कम्तिमा २५ हजार रूपैयाँ बराबरको मार्जिन राख्नुपर्ने हुन सक्छ।
यो उदाहरण बुझाउनका लागि मात्र हो। बोर्डले सार्वजनिक गरेको मुख्य नियमावलीमा सबै कारोबारमा लागू हुने निश्चित मार्जिन दर तोकिएको छैन।
मार्जिन राख्नुको अर्थ घाटा नहुने भन्ने पनि होइन।
लगानीकर्ताले एक लाख रूपैयाँ बराबरको कारोबार गर्यो र मूल्य ५ प्रतिशत घट्यो भने ५ हजार रूपैयाँको नोक्सानी हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सुरूआतमा राखेको मार्जिनको तुलनामा नोक्सानी ठूलो हुन सक्छ।
मस्यौदा अनुसार कारोबारको उतारचढावसँगै आवश्यक मार्जिन पनि परिवर्तन हुन सक्छ। मार्जिन अपुग भए ब्रोकरले लगानीकर्तालाई जानकारी गराउनुपर्नेछ। समयमै थप रकम वा धितो उपलब्ध नगराए जोखिम नियन्त्रणका लागि कारोबार सीमित वा बन्द गर्ने कदम चाल्न सकिनेछ।
यसले थोरै रकम राखेर ठूलो कारोबार गर्ने सम्भावना दिए पनि नाफासँगै नोक्सानीको जोखिम पनि बढाउँछ।
सबै कम्पनीको सेयरमा यस्तो कारोबार गर्न पाइन्छ?
पाइँदैन।
मस्यौदा अनुसार अन्तरदिवसीय कारोबारका लागि निश्चित मापदण्ड पूरा गरेका सूचीकृत धितोपत्र मात्र योग्य हुनेछन्।
त्यसका लागि कम्पनीको सेयर कति नियमित किनबेच हुन्छ, दैनिक कारोबार परिमाण कति छ, बजारमा कारोबारका लागि उपलब्ध सेयर कति छन् र मूल्यमा कति उतारचढाव हुन्छ भन्ने विषय हेरिनेछ।
त्यस्तै कम्पनीको बजार पुँजीकरण, वित्तीय अवस्था र संस्थागत सुशासन समेत मूल्यांकन गरिनेछ।
स्टक एक्सचेन्जले योग्य धितोपत्रको सूची प्रकाशित गर्नुपर्नेछ। आवश्यकता अनुसार उक्त सूचीमा कम्पनी थप्न, हटाउन वा कारोबार निलम्बन गर्न सकिनेछ।
यसको अर्थ कुनै लगानीकर्ताले चाहेकै कारण सबै कम्पनीका सेयरमा एकै दिन किनबेच गर्ने सुविधा पाउने छैनन्।
सबै लगानीकर्ताले सुविधा पाउँछन्?
यसमा पनि केही सर्त प्रस्ताव गरिएका छन्।
ब्रोकरले लगानीकर्तालाई अन्तरदिवसीय कारोबारको सुविधा दिनुअघि उनको पहिचान, आर्थिक क्षमता, लगानी अनुभव र जोखिम बेहोर्न सक्ने अवस्था मूल्यांकन गर्नुपर्नेछ।
लगानीकर्ताले यस प्रकारको कारोबारमा हुन सक्ने जोखिम बुझेको घोषणा गर्नुपर्नेछ। ब्रोकरसँग सम्झौता गर्नुपर्नेछ र मार्जिनसम्बन्धी सर्त स्वीकार गर्नुपर्नेछ।
यसरी ब्रोकरले खाता भएका सबै ग्राहकलाई स्वतः अन्तरदिवसीय कारोबारको सुविधा दिन पाउने छैन।
मस्यौदामा प्रत्येक लगानीकर्ता, ब्रोकर, धितोपत्र तथा समग्र बजारका लागि अधिकतम कारोबार सीमा निर्धारण गर्न सकिने व्यवस्था पनि छ।
उदाहरणका लागि, कुनै लगानीकर्तासँग जोखिम धान्ने क्षमता कम छ भने उसलाई ठूलो रकमको कारोबार गर्न नदिइन सक्छ।
यसले बजारमा अत्यधिक जोखिमपूर्ण कारोबारलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत पुग्ने बोर्डको अपेक्षा छ।
कुन ब्रोकरले यस्तो सुविधा दिन पाउँछन्?
अन्तरदिवसीय कारोबार सञ्चालन गर्न चाहने ब्रोकरले धितोपत्र बोर्डबाट स्वीकृति लिनुपर्नेछ।
मस्यौदा अनुसार यस्तो सुविधा दिने ब्रोकरको न्यूनतम चुक्ता पुँजी २० करोड रूपैयाँ हुनुपर्ने प्रस्ताव छ। त्यस्तै, खुद सम्पत्ति चुक्ता पुँजीभन्दा बढी हुनुपर्ने सर्त राखिएको छ।
ब्रोकरसँग कारोबारको जोखिम तत्काल पहिचान गर्ने प्रणाली, आन्तरिक नियन्त्रण तथा पर्याप्त प्राविधिक पूर्वाधार हुनुपर्नेछ।
जोखिम व्यवस्थापन अधिकारीको व्यवस्था, कारोबार प्रणालीको एकीकरण र प्राविधिक समस्या आउँदा सेवा सञ्चालन निरन्तर राख्ने योजना पनि आवश्यक पर्नेछ।
स्टक एक्सचेन्जले समेत बोर्डको स्वीकृति प्राप्त गरेर आवश्यक प्राविधिक पूर्वाधार तयार गरेपछि मात्र अन्तरदिवसीय कारोबार सञ्चालन गर्न सक्नेछ।
बोर्डले चाहेको अवस्थामा यस्तो कारोबार एकै पटक सबैमा लागू नगरी चरणबद्ध रूपमा सञ्चालन गर्न सक्ने प्रस्ताव गरेको छ।
बजारलाई के फाइदा, लगानीकर्तालाई कस्तो जोखिम?
अन्तरदिवसीय कारोबारले बजारमा खरिदबिक्रीका अवसर बढाउन सक्छ।
एउटै लगानीकर्ताले एकै दिन धेरै पटक कारोबार गर्न सक्ने भएकाले बजारमा कारोबार संख्या र परिमाण बढ्ने सम्भावना हुन्छ।
कारोबार बढ्दा सेयर किन्न वा बेच्न चाहनेले तुलनात्मक रूपमा सजिलै अर्को पक्ष भेट्न सक्छन्। यसले बजारको तरलता बढाउन सहयोग पुग्न सक्छ।
तर कारोबार बढ्नुलाई सधैं बजार स्वस्थ भएको मान्न सकिँदैन।
छोटो समयमा नाफा कमाउने उद्देश्यले अत्यधिक किनबेच हुँदा मूल्यमा तीव्र उतारचढाव आउन सक्छ। विशेषगरी पर्याप्त अनुभव नभएका लगानीकर्ताले बजारको क्षणिक उतारचढावमा निर्णय गर्दा ठूलो नोक्सानी बेहोर्न सक्छन्।
सामान्य लगानीकर्ताले कुनै कम्पनीको वित्तीय अवस्था, भविष्यको सम्भावना र प्रतिफल हेरेर लामो समयका लागि सेयर किन्न सक्छन्। तर अन्तरदिवसीय कारोबार गर्ने व्यक्तिको मुख्य ध्यान केही घन्टाभित्र मूल्य कता जान्छ भन्नेमा केन्द्रित हुन्छ।
यसमा नाफा कमाउने अवसर छोटो हुन्छ र निर्णय गर्नुपर्ने समय पनि कम हुन्छ।
मार्जिनको प्रयोग हुँदा लगानीकर्ताले आफूसँग रहेको रकमभन्दा ठूलो कारोबार गर्न सक्ने भएकाले जोखिम थपिन सक्छ।
त्यसैले नयाँ सुविधाले बजारमा तरलता कति बढाउँछ र त्यसको लाभ साना लगानीकर्तासम्म कसरी पुग्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
बोर्डको मस्यौदाले असामान्य मूल्य उतारचढाव, शंकास्पद कारोबार र बजार दुरूपयोगको निगरानी गर्नुपर्ने व्यवस्था प्रस्ताव गरेको छ। जोखिम बढेमा मार्जिन बढाउने, कारोबार सीमा घटाउने वा निश्चित धितोपत्रको अन्तरदिवसीय कारोबार अस्थायी रूपमा रोक्न सकिनेछ।
ब्रोकरहरूले लगानीकर्ताको गुनासो सम्बोधन गर्ने व्यवस्था पनि बनाउनुपर्नेछ।
अब के हुन्छ?
बोर्डले यसअघि असोज ८ गते अन्तरदिवसीय कारोबार कार्यान्वयनसम्बन्धी अवधारणापत्र सार्वजनिक गरेको थियो। त्यही अवधारणाका आधारमा अहिले प्रारम्भिक नियमावली तयार गरिएको हो।
मस्यौदामा आगामी मंसिर ४ गतेसम्म सुझाव दिन सकिनेछ।
त्यसपछि प्राप्त सुझावका आधारमा नियमावली परिमार्जन हुन सक्छ। प्रस्तावित मस्यौदा अनुसार नियमावली जारी गर्न सरकारको स्वीकृति आवश्यक पर्नेछ। नियमावली लागू हुने मिति बोर्डले तोक्ने व्यवस्था छ।
त्यसैले अन्तरदिवसीय कारोबार कहिलेदेखि सुरू हुन्छ भन्ने अझै निश्चित भएको छैन।
नयाँ व्यवस्थाले नेपालको सेयर बजारमा कारोबार गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्ने सम्भावना छ। तर त्यसको सफलता कारोबार बढ्नुमा मात्र निर्भर हुने छैन।
थोरै रकमबाट छिटो नाफा कमाउने अवसरसँगै लगानीकर्ताले कति जोखिम लिन पाउँछन्, नोक्सानीबाट कसरी जोगिन्छन् र ब्रोकर तथा नियामकको निगरानी कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने कुराले यसको वास्तविक परिणाम निर्धारण गर्नेछ।
***
